Kontent qismiga oʻtish

Aql

Vikiiqtibosdan olingan
(Aqliydan yoʻnaltirildi)
Aql

Qardosh loyihalar

Aql (arabcha : عقل) — falsafada tushunchalar hosil qilish va ularga muvofiq hukm yuritish qobiliyatidir. Bugungi kunda Gʻarbda bu kontseptsiya asosan nemis faylasufi Immanuel Kantning taʼsiri ostida boʻlib, u ratsional tushunishga qarshi turadi, ammo uni idrokdan ajratadi .

Alifbo tartibi boʻyicha:
A · B · D · E · F · G · H · I · J · K · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V · X · Y · Z · Oʻ · Gʻ · Sh · Ch · ng · Yana qarang · Havolalar

A

[tahrirlash]

Aql agar koʻzga koʻrinuvchi jism boʻlganda dunyoni qorongʻilik bosmas edi.

Aql baxtga yetish vositasi.

Aql bilan odob, jism bilan jon.

Aql bilan tajribaning aloqasi suv bilan yerning aloqasi kabidir. Suv bilan yer oʻzaro birga boʻlmasa, yerda biror narsa unishi mahol![4]

— Qayum Nosiriy, „Favoqih al-julaso“ asaridan

Aqldan barcha ish yaxshi boʻladi,
To gʻazab kelmasa aql barqaror.
Bu hikmatni oqil yaxshi biladi,
Gʻazab kelsa aql boʻladi nochor![5]

Aqldek xazina yoʻq, jahldek faqirlik yoʻq, odobday meros yoʻq, mashvaratdek yordamchi yoʻq[6].

Aql faqat insongagina xos boʻlgan tugma quvvat-ruhiy kuch bilan bogʻlikdur[4].

Aql — har bir kishining xudosi.

Aqli koʻp boʻlib, oʻzi odobsiz boʻlgan kishi ovga qurolsiz chiqqan kishiga oʻxshaydi.

Aqlini ishlatgan odam aqllidir. Boshqalarning ham aqlini ishlatgan odam undan-da aqlliroqdir[7].

Aqliy halovatga axloqiy fazilatlar tufayli erishiladi[8].

Aql odamga hamisha hamdam va doʻst, mol-dunyo esa tashlab ketuvchi bevafo mehmon.

Aqlli odam kambagʻal boʻlmaydi.

Aqlning alomati kamtarlik, ahmoqlikning belgisi esa takabburlikdir[10].

— Qayum Nosiriy, „Favoqih al-julaso“ asaridan

Aql odamni yashnatadi, nodonlik esa qaqshatadi.

Aql ulugʻlikka etadi payvand,
Aqlsizning doim oyogʻida band[11].

Arslon oʻz quvvati va shijoati bilan ovqat topib, kun kechirgani kabi inson ham qayda boʻlmasin oʻz aqli bilan kun kechiradi. Agar kishida mol-u dunyo koʻp boʻlsayu, aqli boʻlmasa, qadr-u qimmati ham boʻlmaydi[10].

— Qayum Nosiriy, „Favoqih al-julaso“ asaridan

Aytishlaricha, har bir narsa aqlga muhtoj. Aql esa tajribaga muhtojdir[4].

— Qayum Nosiriy, „Favoqih al-julaso“ asaridan

Azizim, uzoqni koʻruvchi aqlni va olamni bezatuvchi tafakkurni har qanday ishda oʻzing uchun odil hokim va komil sinovchi qilib olki, insoniylik sharafining javhari boshqa hayvonlardan aqlining oʻtkirligi bilan ajralib turadi[1].

B

[tahrirlash]

Baxtga erishish uchun eng avvalo aql kerak.

— Sofokl

Bir sandiq oltindan bir zarra aql yaxshi.

Bizni dunyo va oxirat saodatiga boshlovchi narsa, albatta, Allohning eng buyuk neʼmati – aqldir[12].

Boshida aqli yoʻq odamning hayvondan farqi yoʻq.

D

[tahrirlash]

Donoga aqlsiz barcha axloqiy qoidalar behudadir[13].

E

[tahrirlash]

Ey oʻgʻil, bu soʻzim sinalgan beshak,
Boshida aqli yoʻq misoli eshak!

Eshak oz ovqat yeb riyozat chekkan bilan aqlli boʻlib qolmaydi.

F

[tahrirlash]

Fanning ibtidosi — aql, aqlning ibtidosi esa — sabr-toqat[15].

H

[tahrirlash]

Hamma kishilar aqlga muhtojdirlar, aql esa amaliyotga, ish-harakatga ehtiyoj sezadi. Shuning uchun ham amaliyotni aqlning oynasi, deyishadi[16].

I

[tahrirlash]

Insonning boshqa jonzotlardan afzalligi aqldadir. Aqlning maqsadi esa nutq va shirinsuxanlikni takomillashtirishdan iborat[16].

J

[tahrirlash]

Jahonda bor narsa – aqlga, aql esa tajribaga muhtojdir[17].

K

[tahrirlash]

Kimki oʻz fikriga magʻrurlanib ish tutsa, yoʻldan adashadi. Kimki oʻz aqliga suyanib, oʻzgalar bilan hisoblashmasa, xorlik tortadi[18].

N

[tahrirlash]

Nafsning tizgini aqlning qo'lidadir, aql nafs ustidan hukm yurgizib, uni yomon yo'ldan asrab turadi. Odatda qaysi narsa ko'paysa, qadri kamayib ketadi. Ammo aql ko'paygan sari qadri oshaveradi. Hamma narsaning chegarasi va to'xtaydigan joyi bor, ammo aqlning chegarasi yo'q[10].

— Qayum Nosiriy, „Favoqih al-julaso“ asaridan

O

[tahrirlash]

Odamning aqli soʻzidan bilinadi.

P

[tahrirlash]

Pulni ishlatsang ozayadi, aqlni ishlatsang sayqal topib, koʻpayadi.

Q

[tahrirlash]

Qalb gʻaybga va maʼnaviy olamga, aql esa zohirga va moddiy olamga ochilgan darchadir. U holda birinchini ikkinchi bilan izlash – ahmoqlik, ikkinchini birinchi bilan izlash esa gʻaflat va nodonlikdir[19].

Qanchadan-qancha odamlar aql bilan pastlikdan yuqoriga koʻtariladi, qanchadan-qancha qadrli odamlar nodonlikka yoʻl qoʻyib, pastlik sari qulaydi.

Qorin yemoqdan zavq oladi, aql esa hikmatdan.

S

[tahrirlash]

Serjahl boshda aql boʻlmaydi.

Oʻ

[tahrirlash]

Oʻzingdan ojizlarga rahm bilan, oʻzing bilan tenglarga insof bilan, oʻzingdan ustunlarga aql bilan boq.

Manbalar

[tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 60.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 62.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 61.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 55.
  5. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 207.
  6. ↑ Tursun 2006, s. 67.
  7. ↑ Tursun 2006, s. 60.
  8. ↑ Voronsov 1989, s. 29.
  9. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 201.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 58.
  11. ↑ Tursun 2006, s. 66.
  12. ↑ Tursun 2006, s. 80.
  13. ↑ Voronsov 1989, s. 28.
  14. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 64.
  15. ↑ Tursun 2006, s. 62.
  16. ↑ 16,0 16,1 Tursun 2006, s. 63.
  17. ↑ Tursun 2006, s. 116.
  18. ↑ Tursun 2006, s. 156.
  19. ↑ Tursun 2006, s. 36.
  20. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 170.
  21. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 195.

Adabiyotlar

[tahrirlash]
  • Xomidiy, Hamidjon; Hasaniy, Mahmud. Mashriqzamin hikmat boʻstoni. Toshkent: „Sharq“ nashriyotmatbaa konserni, 1997 — 251-bet. ISBN 978-9943-00-130-5. 
  • Tursun, Ahmad. Sharq donishmandlari hikmatlari. Toshkent: „Sharq“ nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, 2006 — 208-bet. 
  • Voronsov, Vladimir. Tafakkur gulshani, Sharifa Abdurazzoqova tarjimasi, Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1989 — 464-bet. ISBN 5-635-00915-X. 
"https://uz.wikiquote.org/w/index.php?title=Aql&oldid=23677" dan olindi