Catherine Breshkovsky

Catherine Breshkovsky

Yekaterina Konstantinovna Breshko-Breshkovskaya (qizlik familiyasi Verigo; 1844-yil 25-yanvar – 1934-yil 12-sentabr) Rossiya sotsialistik harakatining yirik arboblaridan biri. U Narodnik harakatiga mansub edi. Keyinchalik Sotsialistik-revolyutsiya partiya asoschilaridan biriga aylandi. U Rossiyadagi birinchi ayol siyosiy mahbus sifatida taʼriflanadi. U Tsarismga tinch qarshilik faoliyati uchun qariyb qirq yildan ortiq vaqt davomida qamoqda va Sibir surgunida boʻlgan. Hayotining soʻnggi yillarida u siyosiy mahbus sifatida xalqaro miqyosda tanildi. Breshkovskaya xalq orasida „babushka“ nomi bilan ham mashhur boʻlgan. U Rossiya inqilobining „buvisi“ sifatida qaraladi.

Iqtiboslar

Rus inqilobining kichik buvisi (1918)

Bu toʻplam Abraham Cahan tomonidan yozilgan maqolalar va Breshkovskayaning maktublaridan iborat. Asar Alice Stone Blackwell tomonidan tahrir qilingan.

• „Otam menga fikrlashni oʻrgatdi“, deydi u. „U keng dunyoqarashga ega, liberal qarashli inson edi. Biz birga ilmiy va sayohatga oid koʻplab kitoblarni oʻqirdik. Ijtimoiy fanlar meni oʻziga tortdi. Oʻn olti yoshimga kelib men Voltaire, Rousseau va Diderot asarlarini koʻp oʻqigan edim. Men Fransuz inqilobini yoddan bilardim. Men bolaligimdan fransuz tilida gaplashardim. Nemis guvernantkam menga nemis tilini oʻrgatgan edi. Oʻsha paytda dunyoning eng ilgʻor fikrlari Rossiya tsenzurasi tomonidan buzib koʻrsatilmagan edi. Shu gʻoyalar taʼsirida men atrofimdagi kambagʻal va ezilgan insonlarni koʻrdim. Men ularni ozod qilishni orzu qildim. Dastlab erkinlik hukumatni tubdan oʻzgartirmasdan ham amalga oshishi mumkin deb oʻyladim. Inqilobiy ruh hali uygʻonmagan edi. Bu liberallar davrining ilk bosqichi edi. Krepostnoylik bekor qilinishi yaqinlashayotgan edi. Sud tizimida hakamlar joriy etilishi ham kutilayotgan edi. Bu islohotlar Rossiya boʻylab ijtimoiy harakatni kuchaytirdi. Men bu xushxabarni katta hayajon bilan qabul qildim. Yoshlik ishtiyoqi bilan men mulkimiz yaqinida kichik maktab ochdim. Men dehqonni nihoyatda nochor va savodsiz holatda koʻrdim. U oʻzidagi eng oddiy huquqlarni ham tushunmas edi. U faqat loydan qurilgan uyi va kichik yer maydoni haqida oʻylardi. Hukumat haqida esa u faqat shuni bilardi: tinchlikda pul toʻlaydi, urushda esa jonini beradi. Yangi mish-mishlar uning qalbida chuqur ildiz otgan erkinlik umidini yana uygʻotdi. Mening maktabimdagi yigirma nafar dehqon, Rossiyadagi millionlab odamlar kabi, farmon yashirilgan deb oʻylashardi. Ular yer egalari oldiga borib erkinlik talab qilishardi. Nihoyat krepostnoylarni ozod qilish haqidagi manifest yetib keldi“. Bu voqea 1861-yilda, Catherine oʻn yetti yoshda boʻlganida sodir boʻlgan.

• Bilim olishga tayyor boʻlgan xalq ongini yoritish zarur. Bu xalq taʼlimdan majburan mahrum qilingan edi. Chunki atigi bir necha ming omadli insonlar mavjud kam sonli maktablarda taʼlim olish imkoniga ega boʻlgan. Bu maktablar 170 000 000 aholining ehtiyojlarini qondira olmas edi.

• Yangi tarix barcha xalqlarni yagona oilaning aʼzolariga aylantirishi kerak. Bu aʼzolar qanchalik oqilona va birodarlik ruhidagi hayotga tayyor boʻlsa, ular oʻzaro manfaatlarni shunchalik yaxshi tushunadi. Ular bir-birining urf-odatlari, tarixi va sivilizatsiyasini qanchalik yaxshi bilsa, ularning doʻstligi shunchalik mustahkam boʻladi. Ularni birlashtiruvchi rishtalar yanada kuchli boʻladi. Xalqlar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik masalasi barcha murakkab jihatlari bilan chuqur oʻrganilishi zarur.

• Soʻzlar lablarda muzlaydi. Tasavvur bugungi tarixdagi dahshatlarni ifodalashdan bosh tortadi. Inson taslim boʻlmagan holda ham goʻyo momaqaldiroq urgan kabi hayratda qoladi. Shunga qaramay, umumiy urush olib kelgan son-sanoqsiz kulfatlarga qaramay, mening jarohatlangan qalbim insoniyat uchun yomon yakunni koʻrmaydi. Men insoniyatning ong va qalbi bu sinovlardan oʻtib tozalanishiga va yuksalishiga ishonaman. Koʻp yillardan buyon eng dono va oliyjanob ovozlar barcha urushlarga qarshi chiqib kelmoqda. Ular militarizm oʻzining eng yuqori nuqtasiga yetgach, oʻz-oʻzini yoʻq qilishini bashorat qilgan. Germaniyaning kibriga qarshi umumiy norozilik xalqning vayronagarchilik emas, balki madaniyat tarafdori ekanini koʻrsatadi. Bu yovuzlik oʻz chuqurligi va shiddati bilan dahshatlidir. Biroq yaxshi kunlar albatta keladi.

• Inson qalbi va ruhining birdamligini hech qachon his qilmagan insonlar naqadar achinarli.

• Toʻgʻri gʻoya, agar u yuksak isteʼdod bilan tushuntirilsa, dastlab toʻliq qabul qilinmasa ham, xalq ongida abadiy qoladi.

• Bolaligimdan men ikkiyoqlama sadoqat va hissiyotlarni qabul qilmaganman. Inson murakkab xarakterga ega boʻlishi mumkin. U butun dunyoni sevishi va undagi goʻzalliklarni tushunishi mumkin. U tabiat va sanʼatning mukammalligidan zavq olishi mumkin. Ammo shu bilan birga uning hayotida hamma narsadan ustun turadigan maqsad, eʼtiqod yoki prinsip boʻlishi kerak. Inson hayot neʼmatlaridan bahramand boʻlsa ham, har doim oʻzining oliy maqsadi yoʻlida burchini bajarishga tayyor boʻlishi kerak. Bu mening ideal inson haqidagi tasavvurimdir. Eng oliy maqsadni tanlagan inson yanada qadrlidir.

• Men boshqa xalqlar bilan ham shunday tajribalarni boshdan kechirdim. Ularning psixologiyasi bizning xalqimiz uchun gʻalati tuyuladi. Turli mamlakatlarning bir-birini yaxshiroq tushunishiga fan yordam berayotgani juda yaxshi. Chunki biz aslida bir manbadan kelib chiqqanmiz. Ruh bir xil, odatlar esa turlicha.

1904-yilda AQShdagi nutqi

• Har bir kurash ikki xil kuch yordamida olib boriladi: maʼnaviy va moddiy.

• Rossiyada ilgʻor fikrli insonlar uchun butun mamlakat ulkan qamoqxonaga oʻxshaydi. Erkin va rivojlangan davlatlarning qoʻllab-quvvatlashi ozodlik uchun kurashayotganlar uchun nihoyatda muhimdir.

• Rossiyada taraqqiyot tarafdorlari boshqa mamlakatlarda doʻstlarga ega boʻlishni juda muhim deb biladi. Chunki ular xalq ozodligi yaqinlashayotganini koʻrmoqda. Jamiyatning barcha qatlamlari avtokratiyadan norozi. Ular despotizm zulmidan qutulishni istaydi. Ehtimol, mamlakat ozodligi uzoq emas.

• Rossiya hukumati har yili eng yaxshi va eng faol 10 000 kishini qamoqqa olish, surgun qilish yoki nazorat ostiga qoʻyish orqali jamiyatdan ajratadi. Shunga qaramay, taraqqiyparvar harakat kundan kunga kuchayib bormoqda. Jamiyatning barcha qatlamlari unda faol ishtirok etmoqda. Despotik monarxiya tizimi xalqni charchatdi. Bu tizim keltirgan kulfatlar ularni halokat yoqasiga olib keldi. Shu sababli juda kam sonli manfaatdor shaxslardan tashqari deyarli hech kim mavjud tuzumni saqlab qolishni istamaydi. Hukumatning ozodlikka intilgan harakatlarni bostirishga qaratilgan urinishlari samarasiz boʻlib qolmoqda. Ilgʻor gʻoyalar hatto dehqonlar orasida ham keng tarqalmoqda.

• Yaponiya bilan urush Rossiya xalqi uchun fojia edi. Bu urush keraksiz edi. Xalq uni yomon koʻrdi. Bu urush hukumatning zaifligini, nodonligini va xalq manfaatlariga bepisandligini ochib berdi.