Gerda Lerner
Gerda Lerner (30-aprel 1920-yil – 2- yanvar 2013- yil) — Avstriyada tug‘ilgan amerikalik feministik yo‘nalishdagi tarixchi, yozuvchi hamda ayollar tarixi targ‘ibotchisi.
Iqtiboslar
[tahrirlash]- AQSh tarixshunosligida, xuddi Amerika ommaviy madaniyatida bo‘lgani kabi, tarixchilar tarixda alohida shaxsning rolini ortiqcha darajada bo‘rttirishga moyil bo‘lgan. Buyuk erkaklar asoschilar va yetakchilar sifatida ko‘rsatiladi. Ular harakatning go‘yoki asosiy vakillariga aylanadi. Abolitsionizm uchun William Lloyd Garrison, sotsialistik harakat uchun Eugene Debs, fuqarolik huquqlari harakati uchun Martin Luther. Aslida esa, ahamiyatli bo‘lgan biror ommaviy harakat faqat bitta yetakchi yoki bitta ramz orqali rivojlanmaydi va unga bog‘liq bo‘lmaydi. Har doim kichik guruhlar, mahalliy va mintaqaviy tashkilotlar yetakchilari, turli qarashlarni ifodalovchi raqobatchi yetakchilar mavjud bo‘ladi. Shuningdek, nomi noma’lum oddiy faollar ham harakatning asosiy kuchini tashkil etadi. Bundan tashqari, yuqoridagi har bir holatda ko‘rinib turibdiki, “buyuk erkak”ga urg‘u berish ayollarni, ozchilik guruhlarni va ijtimoiy o‘zgarishlarning ko‘plab haqiqiy ishtirokchilarini e’tibordan chetda qoldiradi. Natijada, bu yondashuv ijtimoiy o‘zgarishlar qanday amalga oshirilganini noto‘liq va xato tarzda aks ettiradi. Hamda hozirgi davrda ijtimoiy o‘zgarishlarni qanday amalga oshirish mumkinligi haqida befarqlik va chalkashlikni kuchaytiradi. Kutilganidek, xuddi shunday buzilgan tarixshunoslik XIX asrdagi ayollar saylov huquqi harakatiga ham tatbiq etilgan. Stanton va Anthony harakatning yagona va buyuk yetakchilari sifatida ko‘tarilgan, Lucy Stone va Yangi Angliya faollarining aksariyati e’tibordan chetda qoldirilgan. Frances Wright, Ernestine Rose kabi radikal faollar hamda mehnat harakati vakillarining roli kamaytirilgan. Shuningdek afroamerikalik ayollarning saylov huquqi va teng huquqlar uchun olib borgan parallel kurashlari inkor etilgan. Natijada harakatning kengligi va chuqurligi yo‘qotilgan hamda uning taktikasining murakkabligi yashirilgan.
- Living With History / Making Social Change (2009)
Nutq (1998)
[tahrirlash]- Erkaklar dunyo tarixini o‘z nuqtai nazarlaridan va o‘z qadriyatlari asosida 2000 yildan ortiq vaqt davomida yozib kelgan. Agar aniqroq aytilsa, bu 4000 yilni tashkil etadi. Chunki yozuv ixtiro qilinganidan beri tarix mavjud bo‘lib kelmoqda. Men shuni ta’kidlaymanki, ayollar o‘z tarixini taxminan 150 yil avval qayta tiklashni boshlagan. Zamonaviy ayollar tarixi harakati esa taxminan 35 yilni tashkil etadi. Men shunday deyman: agar bizga 4000 yil berilsa, biz asosiy oqimga kiramiz. Shu sababli bizga o‘z zamonamizdan, xotiramizdan va hayotimizdan kengroq bo‘lgan qarash zarur.
- Patriarxiya nafaqat o‘zini yaratgan va markaziy o‘rinni egallagan, balki u intellektual jihatdan ham o‘ziga xos qonuniylikni egallagan. Ya’ni undan farq qiladigan har qanday narsani og‘ish deb ta’riflagan. Erkaklar va ayollar 4000 yil davomida shu tizim ichida yashagan. Barcha ayollar emas, albatta, chunki har doim qarshilik ko‘rsatgan ayollar ham bo‘lgan. Eng katta fojiamiz shundaki, ayollar tarixi yo‘qligi sababli, patriarxiyaga qarshi chiqmoqchi bo‘lgan har bir avlod ayollari buni mustaqil ravishda amalga oshirishga majbur bo‘lgan.
- Men 1870-yilgacha bo‘lgan davrda 700 yil davom etgan feministik Injil tanqidini hujjatlashtirdim va bu bilan shug‘ullangan har bir ayol o‘zini bu ishni birinchi bo‘lib qilgan deb hisoblagan. Masalan, Elizabeth Cady Stanton 1893-yilda “Woman’s Bible” asarini nashr etganida, kirish qismida “Mendan oldin hech bir ayol buni qilmagan” deb yozgan. Bu holat fojeali, chunki u ayollarning jamiyatdagi haqiqiy o‘rnini ifodalaydi. Ya’ni har bir ayol shunday o‘ylagan va har bir erkak ayollarga shunday o‘ylashni o‘rgatgan. Hatto onalar ham o‘g‘il va qizlariga ayollar tafakkur, madaniyat va sivilizatsiya yaratishda muhim hissa qo‘shmagan deb o‘rgatgan. Bu esa mutlaqo yolg‘on hisoblanadi.
- Biz juda muhim tarixiy davrda yashayapmiz. Bu davrni men uyg‘onish davridan ham, reformatsiya davridan ham muhimroq deb hisoblayman. Bu insoniyatning yarmi o‘zini to‘liq inson sifatida qayta tan olayotgan davrdir. Biz o‘z tariximizni qayta qo‘lga kiritdik. Shu tarixni qayta tiklab va uni keyingi avlodlarga yetkazish orqali biz shunday asos yaratamizki, unda ayollar endi hamma narsani boshidan boshlashga majbur bo‘lmaydi. Biz o‘zimizdan oldingi ayollarning yutuqlariga tayanamiz va bu juda muhim hamda ilhomlantiruvchi jarayon hisoblanadi.
- Men shaxsan shuni ishonch bilan aytamanki, ayollarni o‘z tarixi bilan ta’minlash feministik ongni oshirish uchun eng muhim omildir. Feministik ong esa ayollarning bu dunyoda muammolari mavjudligini anglashini bildiradi. Bu muammo individual emas, balki umumiydir. Uni hal qilish uchun ayollar boshqa ayollar bilan hamkorlik qilishi kerak. Ular o‘z maqsadlarini aniq belgilashi zarur. So‘ngra ular erkaklar va ayollar bilan ittifoqlar tuzib, o‘z maqsadlariga erishadi. Maqsadga erishilgach esa, erkaklar va ayollar uchun yanada yaxshiroq jamiyat shakllanadi.
