Kontent qismiga oʻtish

Soʻz

Vikiiqtibosdan olingan
Soʻz

Qardosh loyihalar

Soʻz – tilning narsa-hodisalar, jarayonlar va xususiyatlarni nomlash uchun xizmat qiladigan eng muhim strukturmaʼnoviy birligi; oʻz tovush qobigʻiga ega boʻlgan, borlikdagi narsalar haqidagi tushunchani, ular oʻrtasidagi aloqani yoki ularga munosabatni ifodalay oladigan, turli grammatik maʼno va vazifalarda qoʻllanadigan eng kichik nutq birligi, leksemaning nutqda muayyan shakl va vazifa bilan voqelangan koʻrinishi.

Alifbo tartibi boʻyicha:
A · B · D · E · F · G · H · I · J · K · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V · X · Y · Z · Oʻ · Gʻ · Sh · Ch · ng · Yana qarang · Havolalar

A

[tahrirlash]

Allohdan oʻzganing yuzi uchun aytilgan soʻzda yaxshilik yoʻq[1].

Aqlli odamning soʻzi jonga oziq,
Aqlsiz odamning soʻzi jonga qoziq[2].

Aqlli, shuurli boʻlsa har kishi,
Faqat kerak soʻzni soʻzlashdir ishi![3]

Aytur soʻzni ayt, aytmas soʻzdan qayt![4].

Azizim, tinchlik tarafdori boʻlgan til bir ogʻiz soʻz bilan yuzlab mushkul tugunni yecha oladi, bemahal yeyilgan fitna qoʻzgʻatuvchi soʻz esa soʻzlovchining boʻynini sirtmoqqa tushiradi. Chunonchi aytadilar:
Aqling bilan tagiga boqqin,
Foyda-yu ziyonga toʻla boylik u![5].

Azizim, oʻylab aytilmagan soʻz hali qayta ishlanib tozalanmagan oltinga oʻxshaydi. Sen soʻz aytishdan avval yaxshilab oʻyla, fikr boyligini imtihon mahali bilan sina, qaysi soʻz tekshiruvdan yaxshi oʻtsa oʻshani tilga keltir!
Bayt:
Har soʻzki yaxshilab oʻylangan emas,
Aytishu yozishga aslo arzimas![6]

B

[tahrirlash]

Bekitikcha soʻzni aytib boʻlmaydi,
Har majlisda aytib, qaytib boʻlmaydi[4].

Belgi boʻlsa, odam yoʻlda adashmaydi, aqli boʻlsa, kishi soʻzda adashmaydi[7].

Beodoblik faqat qilmishda emas, soʻzda ham boʻladi[8].

G

[tahrirlash]

Gunohsiz kishi soʻzga botir boʻlur[9].

H

[tahrirlash]

Haqiqatdan ham soʻzning lazzati uni gapirishda emas, balki eshitishdadir[10].

Har bir kishining soʻzi aqliga yarasha boʻladi.

Har bir soʻzning oʻz oʻrni bor, har bir ishning oʻz mavridi.

I

[tahrirlash]

Ikki narsa foydasiz: hikmatsiz soʻz va tafakkursiz sukut[12].

Insonni soʻz ayladi judo hayvondin,
Bilkim, guhari sharifroq yoʻq ondin[13].

Inson soʻzi bilan taniladi, axloqi bilan maqtaladi.

J

[tahrirlash]

Javobning yumshogʻi gʻazabni soʻndiradi, soʻzning qattigʻi odamni oʻldiradi.

K

[tahrirlash]

Kishi uchun nogahoniy oʻlim ikki narsadan keladi: ortiqcha boylik uchun intilishdan va bemaʼni soʻzlarni koʻp gapirishdan[15].

Koʻpincha soʻz aytib, boʻldim pushaymon,
Aytmagan soʻzimdan — doimo shodmon[13].

M

[tahrirlash]

Mol-dunyoni qancha termagin, u tugaydi, ozayadi. Yozilsa-chi, soʻz abadiy qoladi, olamni kezadi[16][17].

O

[tahrirlash]

Odamning aqli soʻzidan bilinadi[3].

Oltin va kumushning qadriga zargar yetgani kabi soʻz javharini ham faqat soʻz ustalari anglaydilar. Yerga tushgan bir gulni hayvon ogʻziga olib chaynaydi, qadriga yetmaydiganlar bosib-yanchib oʻtadi. Yana shundaylar borki, uni olib hidlaydilar, bahramand boʻladilar[13].

Q

[tahrirlash]

Qalbdan chiqqan soʻz qalbga yoʻl oladi[13].

S

[tahrirlash]

Sidqu safo tula „Guliston“ aro,
Saʼdiy goʻzal soʻzni aytmish mutlaqo:
„Soʻzni oʻylamasdan gapirma har dam,
Yaxshi soʻz kechikib aytilsa ne gʻam?“[18]

Soʻz amal bilan durust boʻladi. Amal va soʻz niyat bilan durust boʻladi. Soʻz, amal va niyat sunnat bilan durust boʻladi[19].

Soʻz aqlning tarozusidur[20].

Soʻz aql oʻlchovidir[20].

Soʻz borki, togʻga koʻtaradi, soʻz borki, gʻorga itaradi[20].

Soʻzda kerak maʼnoyu maʼnida zavq,
Soʻzlaguvchida soʻz uchun dardu shavq[21].

Soʻziga boqma, koʻziga boq,
Oʻziga boqma, soʻziga boq[12].

Soʻz kishining yuragidan darak beradi[22].

Soʻzlovchi kishi badxulq boʻlsa-da, baʻzan uning soʻzlariga diqqat qil, goho yomon ogʻizdan ham yaxshi soʻz chiqib qoladi[23].

Soʻzning aytuvchisiga qarama, aytgan soʻziga qara[23].

Soʻzning yomoni amal qilinmay bekor ketganidir[10].

Soʻz qattigʻi el koʻngliga ozor aylar,
Yumshogʻi koʻngillarni giriftor aylar[24].

T

[tahrirlash]

Til keskir qilich, soʻz esa qaytarib boʻlmas oʻqdir.

Oʻ

[tahrirlash]

Oʻz yerida aytilmagan soʻz hech kim yoʻq yerda chalingan kuyga oʻxshaydi.

Sh

[tahrirlash]

Shirin soʻz odamlarning qalbini bogʻlovchi zanjirdir.

Manbalar

[tahrirlash]
  1. ↑ Tursun 2006, s. 150.
  2. ↑ 2,0 2,1 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 116.
  3. ↑ 3,0 3,1 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 61.
  4. ↑ 4,0 4,1 Tursun 2006, s. 148.
  5. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 186.
  6. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 203.
  7. ↑ Tursun 2006, s. 67.
  8. ↑ Voronsov 1989, s. 402.
  9. ↑ Tursun 2006, s. 146.
  10. ↑ 10,0 10,1 Tursun 2006, s. 144.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 122.
  12. ↑ 12,0 12,1 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 112.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Tursun 2006, s. 143.
  14. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 208.
  15. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 200.
  16. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 19.
  17. ↑ Tursun 2006, s. 69.
  18. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 202.
  19. ↑ Tursun 2006, s. 33.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 113.
  21. ↑ Hamidjon Xomidiy & Mahmud Hasaniy, s. 111.
  22. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 118.
  23. ↑ 23,0 23,1 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 111.
  24. ↑ Tursun 2006, s. 141.
  25. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 95.

Adabiyotlar

[tahrirlash]
  • Xomidiy, Hamidjon; Hasaniy, Mahmud. Mashriqzamin hikmat boʻstoni (PDF PDF), Toshkent: „Sharq“ nashriyotmatbaa konserni, 1997 — 251-bet. ISBN 978-9943-00-130-5. 
  • Tursun, Ahmad. Sharq donishmandlari hikmatlari. Toshkent: „Sharq“ nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, 2006 — 208-bet. 
  • Voronsov, Vladimir. Tafakkur gulshani (PDF PDF), Sharifa Abdurazzoqova tarjimasi, Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1989 — 464-bet. ISBN 5-635-00915-X. 
"https://uz.wikiquote.org/w/index.php?title=Soʻz&oldid=32143" dan olindi