Kontent qismiga oʻtish

Til

Vikiiqtibosdan olingan
Til

Qardosh loyihalar

Til deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. Til asosan muloqot vositasi hisoblanadi. Turli xil tillarni tilshunoslik fani oʻrganadi.

Alifbo tartibi boʻyicha:
A · B · D · E · F · G · H · I · J · K · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V · X · Y · Z · Oʻ · Gʻ · Sh · Ch · ng · Yana qarang · Havolalar

A

[tahrirlash]

Agar pinhon xazina — aql,
Uning kaliti ogʻizdagi til[1].

Agar tilingning ortiqcha soʻzlashiga ega boʻla olmasang, unda tizgining jilovini shaytonga topshirgan boʻlasan[2].

Alloh taolo bandasiga toza yurak va rostgoʻy tildan uluroq bir narsa ehson etmagandir[3].

Aqlini ishlatgan odam aqllidir. Boshqalarning ham aqlini ishlatgan odam undan-da aqlliroqdir[4].

B

[tahrirlash]

Bandaning vujudida pokiza tutilishi lozim boʻlgan eng muhim aʼzo tildir[5][2].

Banda tilini asramasa, taqvodor boʻlolmaydi[6][2].

Biror yerga borganda ezmalanib uzoq oʻtirmaslik va oʻtirishda esa faqat kerakli soʻzlarni gapirish odamning qadr-u qimmatini oshiradi.

D

[tahrirlash]

Dono kishining tili uni baxtsizlikdan asraydi. Yaramas kishining tili esa uning boshiga kulfat keltiradi[8].

Dunyoda tilni saqlashlik oxiratdagi pushaymonlikdan yengilroqdir[3].

Dunyoga ochkoʻzlik bilan qarama, gʻamsiz boʻlasan, tilingni tiysang, kechirim soʻrashdan forigʻ boʻlasan[9].

E

[tahrirlash]

Ey tilim, jim yotgin, dilim tigʻlama,
Meni oʻtga yoqib, oʻzing yigʻlama![10]

G

[tahrirlash]

Goʻshtni kesar tigʻ koʻp olamda, bilgʻil,
Lek goʻshtdan boʻlgan tigʻ — bir zahri qotil[11].

H

[tahrirlash]

Har kim oʻz ogʻzining qorovuli boʻlsa, nafasi hech qachon boʻgʻilmaydi.

I

[tahrirlash]

Ibodatning asosi uch ustunga ega: koʻz, qalb, til. Koʻz — borlikdan ibrat olish uchun, qalb — tafakkur uchun, til — toʻgʻri soʻzni aytish va Allohni zikr etish uchundir[3].

— Abulhasan Zanjoniy

Insonning qoʻli qisqa boʻlsa, tili uzun boʻladi[13].

Insonni, uning lisoni, yaʼni tilidan; sinamoq kerakki, hikmatlarda: „Odamning kimligini libosi va sallasidan emas, tilidan biling!“ – deyiladi[14].

K

[tahrirlash]

Kishining fazilati tilidan bilinadi[15].

Kishining toyishi oyogʻini qonatadi, tilning toyishi barcha neʼmatdan mahrum etadi[16][17].

Kishi tilini tiymagunicha Allohga haqiqiy taqvo qila olmaydi[5].

Koʻpincha til bilan yetkazilgan jarohat qilich bilan yetkazilgan jarohatdan ogʻirroqdir[18].

M

[tahrirlash]

Menga kamonning oʻqini otgani tili bilan otgandan yaxshiroqdir. Chunki tilining otgani xato qilmaydi, oʻqni otsa, gohida xato ketadi[19].

Ming ogʻiz behuda soʻzdan bir luqma naqd taom yaxshi[7].

Moʻminning tanasida tilchalik Alloh sevgan parcha et yoʻqdir. Alloh moʻminni tili tufayli jannatga kiritadi. Kofirning vujudida tilchalik Allohga yoqimsiz parcha et yoʻqdir. Alloh taolo kofirni tili tufayli doʻzaxga tashlaydi[6].

N

[tahrirlash]

Nobud boʻlmasin deb tilidan inson,
Ogʻiz boʻldi inson tiliga zindon[12].

O

[tahrirlash]

Odam tili bilan hayvondan ustun. Ammo tildan nojoiz foydalansa, hayvondan battar![20]

Odam tilidadir baloning bari,
Tilda har kimsaning foyda-zarari[2].

Odobning boshi — til[2].

Q

[tahrirlash]

Qalblar ham qozon kabi ichidagi bor narsasi bilan qaynab turadi. Tillar esa uning choʻmichidir. Kishi gapirayotganida tili qalbidagi narsani olib chiqadi, yaʼni dilning taʼmini bayon qiladi[1].

Qalb sirlarning idishidir, lablar uning qulfi, til esa kalitidir. Bas, har bir kishi sirining kalitini saqlasin[21].

Qoʻlingdan kelmagan narsani tilingga keltirma.

T

[tahrirlash]

Til bilan qadalgan narsa tish bilan yechilmaydi[22].

Til borki, bol keltiradi, til borki, balo keltiradi[23].

Tildan koʻra boshqa biron narsa tutqunlikda ushlab turishga haqli emas. Uning misoli yirtqich hayvonga oʻxshaydi, mahkam tutmasang, oʻzingga dushmanlik qiladi[19].

Til keskir qilich, soʻz esa qaytarib boʻlmas oʻqdir[24].

Tilim tinch boʻlsa, dilimda oʻkinch boʻlmaydi[10].

Tiling birla koʻnglingni bir tut[1].

Til misoli tishlaydigan hayvondir. Agar qoʻyib bersang, gʻajib tashlaydi. Shunisi borki, faqat uni tishlashdan xoli qilish kerak[2].

Til — qalbning oynasi, qalb — ruhning oynasi[25].

Til tigʻi bilan gunohsiz kishiga ozor berish — sogʻ qon tomirga nishtar urib nobud qilishdir[22].

Til tezligidan qadam tezligi yaxshi[23].

Til tinch boʻlsa, bosh salomat boʻladi[12].

Oʻ

[tahrirlash]

Oʻz tilini idora qilolmagan odamda haqiqat boʻlmaydi[3].

Oʻz tili tagida faxriydir odam[20].

Manbalar

[tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Tursun 2006, s. 144.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Tursun 2006, s. 145.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Tursun 2006, s. 148.
  4. ↑ Tursun 2006, s. 67.
  5. ↑ 5,0 5,1 Tursun 2006, s. 47.
  6. ↑ 6,0 6,1 Tursun 2006, s. 48.
  7. ↑ 7,0 7,1 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 118.
  8. ↑ Tursun 2006, s. 61.
  9. ↑ Tursun 2006, s. 83.
  10. ↑ 10,0 10,1 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 119.
  11. ↑ Tursun 2006, s. 146.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 113.
  13. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 186.
  14. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 79.
  15. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 116.
  16. ↑ Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ":0".
  17. ↑ Tursun 2006, s. 185.
  18. ↑ Tursun 2006, s. 141.
  19. ↑ 19,0 19,1 Tursun 2006, s. 149.
  20. ↑ 20,0 20,1 Tursun 2006, s. 143.
  21. ↑ Tursun 2006, s. 59.
  22. ↑ 22,0 22,1 Tursun 2006, s. 142.
  23. ↑ 23,0 23,1 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 111.
  24. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 122.
  25. ↑ Tursun 2006, s. 150.

Adabiyotlar

[tahrirlash]
  • Xomidiy, Hamidjon; Hasaniy, Mahmud. Mashriqzamin hikmat boʻstoni. Toshkent: „Sharq“ nashriyotmatbaa konserni, 1997 — 251-bet. ISBN 978-9943-00-130-5. 
  • Tursun, Ahmad. Sharq donishmandlari hikmatlari. Toshkent: „Sharq“ nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, 2006 — 208-bet. 
"https://uz.wikiquote.org/w/index.php?title=Til&oldid=31425" dan olindi