Kontent qismiga oʻtish

Ilm

Ishorat qoʻshish
Vikiiqtibosdan olingan
Ilm

Qardosh loyihalar

Ilm (arabcha: علم‎‎ – bilim, fan, nazariya) – islomga tegishli atama. Qurʼonda qariyb 750 marta ilm soʻzi ishlatilgan.

Alifbo tartibi boʻyicha:
A · B · D · E · F · G · H · I · J · K · L · M · N · O · P · Q · R · S · T · U · V · X · Y · Z · Oʻ · Gʻ · Sh · Ch · ng · Yana qarang · Havolalar

A

[tahrirlash]

Agar bir kishi uyidan chiqayotganida gunohi Tuhoma togʻidek boʻlsa, soʻng ilm eshitgach, qoʻrqib gunoh qilishdan toʻxtasa, uyiga qaytganida unda gunoh qolmaydi[1].

Agar sen ilmning bahosini bilmoqchi boʻlsang, donolardan soʻra. Quyoshning shuʼla taratishini koʻzi ravshanlardan soʻra. Nodon sening qancha javohirga egaligingni qayoqdan bilsin, qimmatbaho gavhar qadrini sen bizlardan soʻra![2]

Alloh har bir qalbga ilm gavharini solganki, bandasining qunt-matonati, mehnati davomida doimo sayqal topur[3].

Alloh ilm bilan qavmlarni yuksaltirib, yetakchi qilib qoʻyadi. Ular odamlarni yaxshilikka yetaklaydi, boshqalar ularning izidan yuradi, qilgan ishlari eʼtiborli boʻladi. Har bir quruq va hoʻl narsalar, hattoki dengizdagi baliqlar-u hasharotlar, barcha hayvonlar, osmon va undagi yulduzlar ularning haqqiga istigʻfor aytadi[4].

Amalsiz ilm — mevasiz yogʻoch[5].

B

[tahrirlash]

Badanning quvvati ovqat, ruhning quvvati ilmdir.

Bu dunyoda ilmiga amal qilmagan olimlar eng koʻp pushaymonlik tortadigan kimsalardir[7].

Bugun sizlar havoyi nafslar ilmga tobeʼ zamonda yashayapsiz. Hali shunday zamonlar keladiki, unda ilm havoyi nafslarga tobeʼ boʻladi[8].

D

[tahrirlash]

Dil boyligi va ruh ozigʻi uch narsadadir: birinchi ilmda, ikkinchi rizoda, uchinchi qanoatda[1].

E

[tahrirlash]

Ey insonlar, ilm oʻrganinglar. Alloh taoloning huzurida Uning oʻzi sevgan bir libos boʻlib, ilmning bir bobini oʻrgangan kishiga oʻsha libosni kiygizadi. Agar olim bir gunoh qilsa, libos undan olinmasligi uchun uch marta tanbeh beradi. Garchi bu gunohi vafotigacha davom etsa ham (libos yechib olinmay, tanbeh berilaveradi)[4].

F

[tahrirlash]

Fazilatga faqat ilmi sharafi bor odam loyiq.

G

[tahrirlash]

Gunoh qilish ilmning barakasini yoʻqotadi, uni unutishga olib keladi[10].

H

[tahrirlash]

Hamma ibodatlarning eng fazilatlisi ilm bilan qoʻshilib kelganidir[11].

Haqiqatni ochinglar, toʻgʻri yoʻldan yuringlar. Bir-biringizdan ilm oʻrganib, kamol topishingiz uchun dil pardasini ochib tashlanglar[12].

Har kimki ilm-hikmatni oʻrganaman desa, uni yoshligidan boshlasin, salomatligi yaxshi boʻlsin, yaxshi axloq va odobli boʻlsin, soʻzining ustidan chiqsin, yomon ishlardan saqlanadigan boʻlsin, xiyonat, makr-hiyladan uzoq boʻlsin[13].

Har kishi ilmli boʻlganiga zuhd, taqvosiz xursand boʻlsa, kitobli yomon mazhablilar qatoriga kirgay[8].

I

[tahrirlash]

Ikki kishi besamar ish qilgan va benaf tashvish chekkan: biri – boylik toʻplab, foydalana bilmagan va ikkinchisi – ilm oʻrganib, unga amal qilmagan[8].

Ilm amalni chaqiradi. Agar ijobat etsa, ilm qoladi. Ijobat etmasa, ilm ketib qoladi[7].

Ilmda Alloh qoʻrquvsi kifoyadir. Jaholatda Allohning mulkida Unga qarshi gʻururlanmoq kifoyadir[14].

Ilmdan azizroq narsa yoʻqdir. Podshohlar odamlarga hokim boʻlsalar, olimlar podshohlar ustidan hokimdir[15].

Ilmdan nasibador kishilar ozgina olgan ilmiga xursand boʻlib, birgina narsani unutganida xafa boʻlishi ilmning sharafiga yetarli dalildir[4].

Ilm fikrning xos mevasidir. Agar qalbda ilm hosil boʻlsa, holati oʻzgaradi, holati oʻzgarsa, aʼzolarning amali oʻzgaradi. Bas, amal holatga, holat ilmga, ilm fikrga tobeʼdir[11].

Ilmga amal etishni oʻzingga odat qil; agar olim ilmini amaliyotga tatbiq etmasa, u ruhsiz badanga oʻxshaydi[16].

Ilm hayo bilan kibr orasida yoʻq boʻlib ketadi[14].

Ilmiga amal qilmagan olim boshqani kiyintirgan holda oʻzi yalangʻoch qolgan ignaga oʻxshaydi[11].

Ilmiga amal qilmagan olim johillar qatoriga kiradi[8].

— Ali

Ilmiga baxillik qilgan kishi uchta narsaning bittasi bilan balolanadi yoki oʻlib ketadi: ilmi behuda ketadi yoki podshoh bilan musibatlanadi yoki yod olgan ilmini esdan chiqaradi[17].

Ilm ila kimning dili ravshan erur,
U zamon ichra salomat tan erur[18].

Ilm insoniylik tojidir. Insonlar faqat u bilan ulugʻlanadi. Mol-mulk esa johilning gʻururlangan matosidir. Bu mol-mulk sarf boʻlishi bilan johillar halokatga uchraydi[19].

Ilm olinglar. Ilm bilan birga xotirjamlik, viqor va hilmni (muloyimlikni) ham olinglar. Sizga taʼlim berayotgan kishiga tavozeʼli boʻlinglar. Sizdan taʼlim olayotgan kishilar ham tavozeʼli boʻlishsin. Jabr qiluvchi olimlardan boʻlmanglar. Ilmingiz johilligingiz ustiga qoyim boʻlmasin[20].

— Ali

Ilm insoniyat gavharidir[3].

— Bedil

Ilm koʻp rivoyat qilish bilan emas, koʻp taqvo qilish bilan boʻladi[11].

Ilm koʻr qalb koʻzini ochuvchi, qorongʻu zulmatda nur bagʻishlovchi va zaif badanlarga kuch-quvvatdir. Ilm bilan banda abrorlar darajasiga koʻtariladi, oliy martabalarga yetishadi. Ilm ustida tafakkur qilish kunduzi roʻza tutganga, uni muzokara etish kechani ibodat bilan bedor oʻtkazganga tengdir[4].

Ilm koʻtarilmasidan uni oʻrganinglar. Ilm olimlarning vafoti tufayli koʻtariladi. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, Alloh yoʻlida shahid boʻlgan kishilar (qiyomat kunida) olimlarga berilgan karomat darajalarni koʻrib: „Koshki bizni ham Alloh olim qilib tiriltirsa“, deb orzu qiladilar. Zero, hech kim olim boʻlib tugʻilmaydi. Ilm oʻrganish, taʼlim olish bilan egallanadi[21].

Ilm – narsalarni inson aqli yordami bilan oʻrganishlikdir[19].

Ilm moldan yaxshidir, u seni muhofaza qiladi, molni esa sen qoʻriqlaysan. Ilm hokim, mol mahkumdir. Mol nafaqa qilish bilan kamaysa, ilm ziyoda boʻladi[15].

— Ali

Ilmni fursat boʻlganda oʻrganaverish kerak. Chunki ilm zarur boʻlgan paytda fursat topilmaydi[20].

Ilmni amal uchun oʻrganinglar. Aksar odamlar ilmlari togʻdek, amallari zarradek boʻlib qolib, yanglishishadi[7].

Ilmni amalda qoʻllay olmas ekansan, koʻp bilishingdan foyda yoʻq. Axir sen mingta nayza bilan dushmanga yolgʻiz qarshi borolmaysan-ku![3]

Ilmning shukri amaldadir, amalning shukri ziyoda boʻlishligidir[22].

Ilmning cheki yoʻq, qancha koʻp oʻqisang, bilmagan narsalaring shunchalik koʻpayaveradi[23].

— Qayum Nosiriy, „Favoqih al-julaso“ asaridan

Ilm olishda qiynaldim, bir oz xorlandim, tilagim hosil boʻlgach, aziz-u mukarram boʻldim[21].

Ilm talab qilinglar, faqat ilmni hilm (muloyimlik) va viqor bilan yashiringlar[3].

Ilm tanholikda hamroh, xilvatda doʻst, toʻgʻri yoʻl koʻrsatuvchi dalil, xursandlig-u xafalik paytda koʻmakchi, doʻstlar oldida vazir, begonalar oldida yaqin doʻst va jannat yoʻlining minorasidir[24].

Ilm sarvat (boylik)dan ustundir. Chunki sen sarvatni qoʻriqlaysan, ilm esa seni qoʻriqlaydi[7].

— Ali

Ilm va odob tagi yoʻq xazina. Kimki unga ega boʻlsa, qadr-u qiymati biland boʻladi.

Ilm oʻrganib, unga amal qilmagan kishi xuddi yashirin holda zinoga borib, homilador boʻlgan va keyin siri ochilib qolgan ayolga oʻxshaydi. Alloh taolo ilmiga amal qilmagan kishining sirini ham qiyomat kunida xuddi xotin kabi guvohlar huzurida ochib tashlaydi[11].

Ilm oʻrganinglar, zero uni oʻrganish – Allohdan qoʻrqish, uni talab qilish – ibodat, muzokarasi – tasbeh, uni izlash – jihod, bilmaganga oʻrgatish – sadaqa, uni oʻz ahliga bildirish – Allohga qurbatdir[24].

Ilm oʻrganishdan uyalgan va takabburlik koʻchasiga kirib qolgan kishilar hech qachon ilmga ega boʻla olmaydilar. Ey oʻgʻil, sen ilm oʻrganishdan uyalma! Nodonlik yomon xislat![25]

Ilm oʻrganish nafl ibodatidan afzalroq[19].

Ilm oʻrganmasdan turib, ulugʻlikka intilgan kishiga hayronman[21].

K

[tahrirlash]

Kechaning bir qismida ilm muzokarasi bilan mashgʻul boʻlish menga kechani butunlay bedor oʻtkazishdan mahbubroqdir[4].

Kim ilm oʻrganib, unga amal qilmasa, ilmi faqat uning kibrini ziyoda qiladi[12].

Kimki ilmini yozmasa, uning ilmini ilm hisoblamayman[15].

Kim ilm oʻrganishga chiqish jihod emas, desa, uning aqli va fikrida noqislik bor ekan[19].

Kishida odob boʻlsa, ilm ham boʻlishi lozim. Odob aqlga bogʻliq narsa. Aql ustiga odob ham qoʻshilsa, nur ustiga aʼlo nur boʻladi. Ulugʻlik aql-u odob bilan vujudga keladi. Aqlning qadri odob bilan, boylik qadri saxovat bilan, quvvat qadri bahodirlik bilan oshadi[26].

— Qayum Nosiriy, „Favoqih al-julaso“ asaridan

Koʻrdimki, eng yaxshi doʻst ilm ekan[17].

N

[tahrirlash]

Nafsini tiymagan kishiga ilmi foyda bermaydi[27].

O

[tahrirlash]

Odamlar sendan oʻrganmasa, sen odamlardan oʻrgan. Ilm shunday narsaki, butun kuch sarf etilmasa, qoʻlga kirmaydi.

Oqil va donolar bilan suhbatdosh boʻling. Ilmingiz har qancha koʻp boʻlsa ham, oʻzingizni ilmsiz hisoblab, yana ilm oʻrganishga kirishing[12].

S

[tahrirlash]

Siz ilmga bor-yoʻgʻingizni bermaguningizcha, u sizga biror narsa bermaydi[7].

Sizlar xohlagancha ilm oʻrganaveringlar. Allohga qasamki, amal qilmaguningizcha Alloh sizlarga uning uchun ajr bermaydi. Ahmoqlar himmati rivoyat qilish, ulamolar himmati rioya qilishdir[11].

Sulaymon alayhissalomga yo ilmni yoki mol-dunyoni tanlash ixtiyori berildi. Shunda u zot ilmni tanladilar. Keyin u kishiga mol-mulk ham ato etildi[15].

Y

[tahrirlash]

Yaxshilik molingizni va farzandlaringizni koʻpaytirishda emas. Balki ilmingiz va hilmingizni ziyoda qilishda, odamlarga ibodatingiz bilan magʻburlanmasligingizdadir. Solih amal qilsangiz, Alloh taologa hamd ayting. Gunoh qilib qoʻysangiz, Alloh taolodan magʻfirat tilang[28].

Yer ostida qolgan boylikdan, yashirilgan oltindan va bekitilgan ilmdan foyda yoʻq.

Yoki ilmli boʻl, yoki ilmga tayanib ish tutadigan boʻl, loaqal ilmni tinglab eshitadigan boʻl, ammo toʻrtinchisi boʻlma, chunki kasodga uchrab halok boʻlasan[10].

Oʻ

[tahrirlash]

Oʻzini gunoh va badxulqlikdan saqlay olmagan kishiga ilm foyda bermaydi[8].

Manbalar

[tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 Tursun 2006, s. 18.
  2. ↑ Tursun 2006, s. 58.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Tursun 2006, s. 11.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Tursun 2006, s. 13.
  5. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 12.
  6. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 170.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Tursun 2006, s. 10.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Tursun 2006, s. 8.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 16.
  10. ↑ 10,0 10,1 Tursun 2006, s. 7.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Tursun 2006, s. 9.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Tursun 2006, s. 20.
  13. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 5.
  14. ↑ 14,0 14,1 Tursun 2006, s. 155.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Tursun 2006, s. 14.
  16. ↑ Tursun 2006, s. 12.
  17. ↑ 17,0 17,1 Tursun 2006, s. 19.
  18. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 10.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 Tursun 2006, s. 16.
  20. ↑ 20,0 20,1 Tursun 2006, s. 6.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 Tursun 2006, s. 15.
  22. ↑ Tursun 2006, s. 21.
  23. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 13.
  24. ↑ 24,0 24,1 Tursun 2006, s. 17.
  25. ↑ Hamidjon Xomidiy; Mahmud Hasaniy. Mashriqzamin hikmat boʻstoni (PDF PDF), Toshkent: „Sharq“ nashriyotmatbaa konserni, 1997-yil — 251-bet. 
  26. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 192.
  27. ↑ Tursun 2006, s. 93.
  28. ↑ Tursun 2006, s. 139.
  29. ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 200.

Adabiyotlar

[tahrirlash]
  • Xomidiy, Hamidjon; Hasaniy, Mahmud. Mashriqzamin hikmat boʻstoni (PDF PDF), Toshkent: „Sharq“ nashriyotmatbaa konserni, 1997 — 251-bet. ISBN 978-9943-00-130-5. 
  • Tursun, Ahmad. Sharq donishmandlari hikmatlari. Toshkent: „Sharq“ nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, 2006 — 208-bet. 
"https://uz.wikiquote.org/w/index.php?title=Ilm&oldid=31849" dan olindi