Hayo – axloqshunoslik tushunchasi. Muhim axloqiy meʼyor, ayni paytda xulqiy goʻzallikning asosiy belgilaridan biri. Hayo uyat hissi bilan oʻxshash boʻlsa-da, aslida andisha va iboga yaqin fazilat tarzida namoyon boʻladi, u nafosat bilan uygʻunlashib ketadi.
Erkagu ayollar uchun eng chiroyli husn — sharmu hayodir[4][5].
— Abdulloh Muqri
Eshigingni yopasan, pardalaringni tushirasan, odamlardan uyalasan, ammo qalbingdagi Qurʼondan, har bir maxfiy narsani bilguvchi ulugʻ Zotdan hayo qilmaysan[6].
Har bir aql egasi sharm-u hayo yoʻlida mustahkam turishni oʻz hayoti ravnaqining sababi qilib olsa, zamonaning kattakichigi uning huzuriga va suhbatiga xaridor boʻladilar, odamlarning muhabbati unga nisbatan kundan-kunga oshaveradi, hurmat niholi esa doʻstlar bahorining tarbiyasi bilan maqbullik bogʻida nashʼu namo topaveradi. Ehtirom bogʻining gullari hamisha koʻz shamolining zararidan tanazzulga yuz tutmaydi[2].
Hayo ikki xil boʻladi: siz bilan odamlar orasidagi hayo, Alloh bilan sizning orangizdagi hayo. Odamlar bilan sizning orangizdagi hayo qarash halol boʻlmagan narsalardan koʻzingizni toʻsishingizdir. Siz bilan Alloh oʻrtasidagi hayo Allohning neʼmatlarini bilmogʻingiz va soʻngra Unga gunoh qilishdan uyalishingizdir[3].
Hayo kishilarni yomon yoʻldan qaytaruvchi va yaxshilik sari undovchidir. Kimning hayosi boʻlmasa, uning uyati boʻlmaydi. Barcha qabih ishlarni qilishdan ham qaytmaydi. Kishida hayo boʻlsa, nafs uning ustidan hokim boʻlolmaydi va oʻz yoʻliga sololmaydi[4][5].
— Muhammad Javhar Zamindor
Hayo, nomus imona dalildur, Hayosiz doimo xor-u zalildur[6].
Hayo va andisha dunyoda tartib saqlashning muhim shartlaridan biri hisoblanadi. Hayo yoʻqolsa, hech kimda vijdon ham qolmaydi. (U holda) dunyoda tartib buziladi. Kishilar bir-biriga befarq qaraydigan boʻladilar[6].
Kim farzandini kichikligidayoq hayosizlikka oʻrgatsa, ularni katta boʻlishgach, hayoga oʻrgata olmaydi. [„Kuyov toʻra, sizga aytar soʻzim bor“ asari. Oʻn ikkinchi gurung: Vijdon niqobi. 335-bet.]
